Na pograniczu gmin Kołbaskowo i Dobra archeolodzy potwierdzili istnienie rozległego protomiasta sprzed około 7000 lat. Nie była to pojedyncza osada czy kilka chat, lecz zwarta, zaplanowana przestrzeń, zamieszkiwana przez pionierów rolnictwa - jedna z najdalej na północ wysuniętych struktur tego typu w całej Europie.
Prace archeologiczne prowadzone są na obszarze rozległego stanowiska znanego od ponad dwóch dekad. Samo odkrycie protomiasta miało miejsce ponad 20 lat temu, jednak jego pełne rozpoznanie okazało się procesem długotrwałym i rozłożonym w czasie.
Intensyfikacja badań nastąpiła w ostatnich 7 latach, kiedy zaczęto systematycznie udostępniać kolejne wyniki prac terenowych i analiz. Kluczowy etap badań rozpoczął się jednak w 2025 roku, kiedy przystąpiono do badań kolejnych 3 hektarów, zwiększając łączny obszar objęty wykopaliskami do około 9 hektarów.
Wiosną 2025 roku założono nowe wykopy badawcze na polu uprawnym, początkowo w formie sondowań, a następnie dwóch dużych wykopów o łącznej powierzchni 20 arów. To właśnie wtedy potwierdzone zostało istnienie dobrze zachowanych reliktów długich domów, jam gospodarczych i konstrukcji słupowych, które jednoznacznie dowodzą, że na tym terenie funkcjonowała zwarta, zaplanowana zabudowa sprzed około 7000 lat.
To miejsce zaskakuje skalą. Badania wykazały, że na co najmniej 2 hektarach funkcjonowała gęsta zabudowa typu „chata przy chacie”. Odkryto już około 50 długich domów – monumentalnych, drewnianych konstrukcji o długości od 15 do nawet 40 metrów. Układ zabudowy wskazuje na istnienie wyraźnych „kwartałów”, a więc świadomego planowania przestrzeni i złożonej organizacji społecznej, co w tej części Europy jest zjawiskiem absolutnie wyjątkowym.
- To jest zabytek ważniejszy naukowo niż Szczecińskie Podzamcze i jeden z najważniejszych zabytków w Europie środkowej dla poznania rewolucji neolitycznej. Obecnie są odsłonięte relikty 8 wielkich zagród i będą w ciągu roku kolejne – mówi archeolog Marcin Dziewanowski, od lat zabiegający o wykorzystanie podobnych odkryć w popularyzacji dziedzictwa gmin leżących na terenie powiatu polickiego.
Jak podkreśla M.Dziewanowski, przełomowe okazało się to, jak dobrze zachowało się stanowisko. Pod warstwami późniejszego osadnictwa – m.in. z epoki żelaza – natrafiono na niemal „zapieczętowane” relikty neolityczne: jamy gospodarcze, paleniska, ślady słupów ścian oraz bogaty materiał zabytkowy. To rzadkość na terenach intensywnie użytkowanych rolniczo przez dziesięciolecia. Dzięki temu można dziś niemal „czytać” codzienne życie sprzed siedmiu tysiącleci – od organizacji domostw po gospodarkę i rzemiosło.
Znaleziska ceramiczne pozwalają dodatkowo odtworzyć rozwój protomiasta w czasie. Najstarsze ślady sięgają około 5250–5150 r. p.n.e., a najmłodsze fazy pokazują, że osada była zasiedlana i przekształcana przez kolejne pokolenia. Co więcej, wszystko wskazuje na to, że nie była to zamknięta wspólnota – do Przylepu/Ostoi docierały grupy z różnych części Europy, czyniąc to miejsce ważnym punktem na mapie neolitycznych migracji.
W szerszej perspektywie to odkrycie przesuwa granice wiedzy o początkach „miejskiego” myślenia. W północnej Polsce podobne, duże i zorganizowane skupiska ludności pojawiają się dopiero w średniowieczu. Tymczasem w Przylepie/Ostoi idea uporządkowanej, zwartej zabudowy funkcjonowała już siedem tysięcy lat temu. Wtedy Europa dopiero uczyła się rolnictwa i osiadłego trybu życia.
Dlatego to stanowisko ma znaczenie nie tylko lokalne czy regionalne. To kluczowy punkt odniesienia dla badań nad narodzinami europejskiej cywilizacji, dowód na to, że Dolne Nadodrze było jednym z ważnych obszarów tej wielkiej przemiany. Miejsce ma szansę stać się wizytówką najstarszych dziejów osadnictwa, realnie zmieniając sposób, w jaki opowiadamy o początkach Europy.
